WhatsApp පණිවිඩයක් යැවීමට ගත වන්නේ තත්පර කිහිපයකි. නමුත් එම පණිවිඩය වසර දෙකකට පසුව නීතිමය ආරවුලකදී වැදගත් සාක්ෂියක් බවට පත්විය හැකිය. එවිට “screenshot එකක් තියෙනවා” යන්න පමණක් ප්‍රමාණවත්ද යන ප්‍රශ්නය මතු වේ.
වඩා වැදගත් ප්‍රශ්නය වන්නේ “Screenshot එකක් ගත්තේද?” යන්න නොව, “මෙම ඩිජිටල් සටහන කොහෙන් ආවේද, කවදා තිබුණේද, සම්පූර්ණ පසුබිම කුමක්ද, එය වෙනස් කර තිබේද?” යන්නයි.
1. Screenshot එකක් සම්පූර්ණ ඩිජිටල් ඉතිහාසය නොවේ
Screenshot එකකින් තිරයේ පෙනෙන දේ සටහන් කළ හැකිය. නමුත් එයට පෙර පණිවිඩය, පසුව ඇති පිළිතුර, account details, දිනය, වේලාව, attachment එකක් හෝ සම්පූර්ණ conversation එක එහි නොතිබිය හැකිය.
වැදගත් ආරවුලකදී screenshot එකත් තබාගෙන, හැකි තරම් මුල් digital record එකත් සුරැකීම වඩා ආරක්ෂිත පුරුද්දකි.
2. මුල් device එක ආරක්ෂා කරන්න
වැදගත් පණිවිඩ තිබෙන phone එකක් හෝ computer එකක් තිබේ නම් එය factory reset කිරීම, conversation එක delete කිරීම, application එක ඉවත් කිරීම හෝ වෙනත් අයෙකුට වෙනස්කම් කිරීමට ඉඩ දීමෙන් වළකින්න. නඩුවක් හෝ අපරාධ පරීක්ෂණයක් ඇතිවිය හැකි තත්ත්වයක් නම් සුදුසු නීති උපදෙස් ලබාගැනීම වැදගත්ය.
3. ඔබට වාසිදායක එක වාක්‍යයක් පමණක් තෝරා නොගන්න
“හෙට මුදල් ගෙවන්නම්” යන පණිවිඩයකට පසුව එන පණිවිඩ තුනකින් එය වෙනත් මුදලක් හෝ වෙනත් කොන්දේසියක් ගැන වූ බව පැහැදිලි විය හැකිය.
එබැවින් අදාළ conversation එකේ ප්‍රමාණවත් පසුබිමක් තබාගන්න. Application එක export හෝ download කිරීමේ පහසුකමක් දෙනවා නම් එයත් භාවිතා කරන්න.
4. දිනය, වේලාව සහ අනන්‍යතාව සටහන් කරන්න
අදාළ message එකේ account එක හෝ phone number එක, දිනය, වේලාව සහ භාවිත කළ application එක සටහන් කරගන්න. Profile name එකක් තිබීම පමණින් එය පුද්ගලයාගේ ස්වාධීනව තහවුරු කළ අනන්‍යතාව බව අනිවාර්යයෙන්ම අදහස් නොකරයි.
Attachments, voice notes, photos, documents සහ links ද සුරැකීම වැදගත්ය. “අමුණා ඇති agreement එක” ගැන පණිවිඩයක් තිබුණත් agreement එක නැතිනම් පසුබිම අසම්පූර්ණ වේ.
5. මුල් සාක්ෂිය “ලස්සන” කිරීමට වෙනස් නොකරන්න
Arrow දමා, messages ඉවත් කර, screenshots එකට සම්බන්ධ කර හෝ image එක වෙනස් කර මුල් file එක මකා නොදමන්න. පැහැදිලි කිරීම සඳහා වෙනම copy එකක් සකස් කළ හැකි නමුත් unedited original එක තබාගන්න.
6. සරල evidence log එකක් තබාගන්න
- මෙය කුමක්ද?
- එය කොහෙන් ලැබුණේද?
- කවදා ලැබුණේද?
- කුමන device/account එකක තිබුණේද?
- අදාළ dispute එක කුමක්ද?
- එයට කාට access තිබුණේද?
- එය සුරැකීමට හෝ copy කිරීමට කළේ කුමක්ද?
7. ශ්‍රී ලංකාවේ සාක්ෂි නීතියෙන් වැදගත් කරුණු
Evidence Ordinance හි 64 වැනි වගන්තිය documents primary evidence මගින් ඔප්පු කිරීම සම්බන්ධ සාමාන්‍ය නියමය දක්වන අතර 65 වැනි වගන්තිය ඇතැම් අවස්ථාවල secondary evidence ඉදිරිපත් කළ හැකි අවස්ථා දක්වයි. Digital material එකක් සම්බන්ධයෙන් කුමන ආකාරයෙන් එය ඔප්පු කළ යුතුද යන්න නඩුවේ ස්වභාවය සහ කරුණු අනුව වෙනස් විය හැකිය.
ශ්‍රී ලංකාවේ Electronic Transactions Act, No. 19 of 2006 ද පවතී. අධිකරණ අමාත්‍යාංශයේ material අනුව data message, electronic document, electronic record සහ electronic communication වැනි කරුණු සම්බන්ධ නීතිමය රාමුවක් එහි ඇත. එයින් සෑම screenshot එකක්ම එහි සඳහන් සෑම කරුණක්ම ස්වයංක්‍රීයව සත්‍ය බව ඔප්පු කරන බව අදහස් නොවේ.
ඇත්ත නඩුවක් සඳහා screenshot එකක් “evidence” කියා සරලව තීරණය කිරීම වෙනුවට මුල් source එක, පසුබිම සහ අදාළ නීති පරීක්ෂා කර නීතිඥ උපදෙස් ලබාගැනීම වඩාත් සුදුසුය.
8. Voice notes සහ disappearing messages
Voice note එකක් තිබේ නම් එහි original file එක හැකි තරම් සුරැකීම වැදගත්ය. Transcription එකක් පමණක් මත රඳා නොසිටින්න. Disappearing messages භාවිතා කරන conversation එකක් නීතිමය වශයෙන් වැදගත් විය හැකි නම්, නීත්‍යානුකූලව සහ ඉක්මනින් අදාළ material සුරැකීම ගැන උපදෙස් ලබාගන්න.
9. Email සාක්ෂිද සුරැකිය යුතුය
වැදගත් email එකකට screenshot එකක් පමණක් තබාගැනීම වෙනුවට හැකි නම් original message එක, sender/recipient details, date/time, attachments සහ replies සුරැකීම වඩා හොඳය.
10. ඔබට අවාසිදායක digital material එකත් මකා නොදමන්න
නීතිමය ආරවුලකදී ඔබට වාසිදායක පණිවිඩ පමණක් තබාගෙන අනෙක්වා මකා දැමීම හොඳ ක්‍රමයක් නොවේ. Relevant history එක සම්පූර්ණව සුරැකීම වඩා විශ්වාසදායක පුරුද්දකි.
HICONT Digital Evidence Folder
- සුදුසු නම් මුල් device/source එක.
- Unedited screenshots.
- Export/download කළ conversation files.
- Original attachments සහ voice notes.
- දිනය සහිත evidence log එක.
- අදාළ emails සහ payment records.
- Highlight කිරීමට වෙනම working copy එක.
නොකළ යුතු දේ
- Screenshot එකෙන් පමණක් අනන්‍යතාව තහවුරු වූවා යැයි නොසිතන්න.
- Conversation එකේ context මකා නොදමන්න.
- Original file එක වෙනස් කර original එක ඉවත් නොකරන්න.
- අනවශ්‍ය ලෙස පුද්ගලික messages වෙනත් අයට යවන්න එපා.
- කෝපයට පත්වී private messages social media වෙත දමන්න එපා.
දෛනික ජීවිතයේ මෙය වැදගත් වන්නේ කොතැනද?
Online purchase, ණය ගනුදෙනුවක්, business transaction එකක්, tenancy එකක්, පවුල් ගිවිසුමක්, vehicle sale එකක් හෝ professional service එකක් සම්බන්ධ ආරවුලකදී messages, photos, payment records සහ emails එකට වැදගත් විය හැකිය. HICONT හි online purchase එකක් හා consumer complaint එකක් පිළිබඳ මාර්ගෝපදේශය ද බලන්න.
අවසාන අදහස
හොඳම digital record එක වඩාත් dramatic screenshot එක නොවේ. එය සරල ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දිය හැකි record එකකි: මෙය කොහෙන් ආවේද? කවදා තිබුණේද? ඊට පෙර සහ පසුව සිදුවූයේ කුමක්ද? Original එක සුරැකී තිබේද?
නීතිමය සටහන: මෙය සාමාන්‍ය නීතිමය දැනුවත් කිරීමක් පමණි. Digital material එකක evidentiary treatment එක නඩුවේ ස්වභාවය, අදාළ නීතිය සහ material ඉදිරිපත් කරන ආකාරය අනුව වෙනස් විය හැකිය.
නිල මූලාශ්‍ර: Evidence Ordinance · අධිකරණ අමාත්‍යාංශය – නීති අධ්‍යාපනය